बिर्तामोड / बिर्तामोड नगरपालिकाले फोहोरमैला व्यवस्थापनका नाममा कनकाई–२ मा रहेको कनकाई विर्ता अर्जुन नवीकरणीय ऊर्जा तथा फोहोरमैला व्यवस्थापन लिमिटेड (केबीए) मा गरेको करोडौँ रुपैयाँको लगानी र त्यसबाट अपेक्षित प्रतिफल नदेखिएको विषयमा नगरपालिकाको कार्यशैलीमाथि प्रश्न उठ्न थालेको छ। नगरपालिकाले पटक–पटक केबीएमार्फत बिर्तामोडको फोहोर व्यवस्थापन गर्ने प्रयास गरे पनि व्यवहारमा त्यो योजना कार्यान्वयन हुन नसक्दा अन्ततः वर्षौंदेखि बिर्तामोडको सरसफाइ गर्दै आएको निजी कम्पनीकै भर पर्नुपर्ने अवस्था सिर्जना भएको छ। यसले नगरपालिकाको फोहोर व्यवस्थापनसम्बन्धी नीति, निर्णय क्षमता र लगानीको औचित्यमाथि गम्भीर प्रश्न खडा गरेको छ। बिर्तामोड नगरपालिकाले २०८३ साल असार २८ गते सम्पन्न नगरसभाबाट केबीएलाई बिर्तामोडको फोहोर संकलन तथा व्यवस्थापनको जिम्मेवारी दिने निर्णय गरेको थियो। सो निर्णय कार्यान्वयनका लागि बिर्तामोड नगरपालिका वडा नं. ४ का वडा सदस्य उमेश राउतलाई नगरको आधिकारिक फोकल पर्सनको जिम्मेवारी दिइएको थियो। नगरसभाको निर्णयअनुसार भाद्र १ गतेदेखि केबीएले बिर्तामोडको फोहोर व्यवस्थापन सुरु गर्ने भनिए पनि निर्धारित योजनाअनुसार काम अघि बढ्न सकेन। नगरप्रमुख पवित्रादेवी महतरा र वडा सदस्य राउत दुवै नेकपा एमालेबाट निर्वाचित जनप्रतिनिधि हुन्। केबीए परियोजना पनि एमाले निकट नेता तथा कार्यकर्ताहरूको सक्रियतामा केही नागरिकबाट व्यक्तिगत लगानी उठाएर सुरु भएको परियोजनाका रूपमा चर्चा हुँदै आएको छ। यही पृष्ठभूमिका कारण नगरपालिकाले केबीएमाथि देखाएको निरन्तर भरोसालाई लिएर राजनीतिक स्वार्थ जोडिएको हुनसक्ने आशंका समेत सार्वजनिक रूपमा उठ्न थालेको छ। यद्यपि, यस्ता आरोपको स्वतन्त्र पुष्टि हुन बाँकी छ। कनकाई, अर्जुनधारा र बिर्तामोड नगरपालिकाको संयुक्त लगानीमा सुरु गरिएको भनिएको केबीए परियोजनाको मुख्य उद्देश्य फोहोरमैला व्यवस्थापनसँगै नवीकरणीय ऊर्जा उत्पादन गर्नु थियो। कनकाई नगरपालिका–२ मा स्थापना गरिएको भनिएको फोहोर विसर्जन तथा बायोग्यास प्लान्टका लागि केही भौतिक संरचना निर्माण भए पनि परियोजना पूर्ण क्षमतामा सञ्चालनमा आउन सकेको छैन। स्थानीयस्तरमा परियोजनाको सञ्चालन र त्यसबाट हुने वातावरणीय प्रभावलाई लिएर विवाद उत्पन्न भएपछि केबीएको भविष्य नै अन्योलमा परेको देखिन्छ। एकातर्फ खहरे खोला र अर्कोतर्फ चुरे क्षेत्र तथा बस्तीको नजिक रहेको स्थानमा तीनवटा पालिकाबाट उत्पादन हुने फोहोर व्यवस्थापन गर्ने योजना बनाइएकाले परियोजनाको भौगोलिक तथा वातावरणीय उपयुक्ततामाथि पनि प्रश्न उठेको छ। त्यसमा पनि वर्षौंअघि खरिद गरिएका उपकरणहरू पूर्ण रूपमा सञ्चालनमा आउन नसक्दा खिया लाग्दै गएको बताइन्छ। बायोग्यास उत्पादन तथा त्यसको उपयोगका लागि आवश्यक पूर्वाधार र सञ्चालन प्रणाली प्रभावकारी बन्न नसकेको अवस्थामा परियोजनामाथि गरिएको लगानीको प्रतिफल के हुने भन्ने प्रश्न अझै अनुत्तरित छ। केबीएमा तीनवटै पालिकाको लगानी भए पनि कनकाई र अर्जुनधारा नगरपालिकाले त्यहाँ आफ्नो फोहोर व्यवस्थापनका लागि प्रभावकारी प्रयास नगरेको देखिन्छ। तर बिर्तामोड नगरपालिका भने पटक–पटक केबीएमै फोहोर व्यवस्थापन गर्ने योजनामा अघि बढेको छ। आवश्यक पूर्वाधार, वातावरणीय सुनिश्चितता र स्थानीय सहमति स्पष्ट नभएको अवस्थामा गरिएको यस्तो प्रयासले समस्या समाधानभन्दा झन् जटिल बनाएको आलोचकहरूको भनाइ छ। बिर्तामोड नगरपालिकाले केबीएमा २ करोड ५० लाख रुपैयाँभन्दा बढी लगानी गरेको बताइन्छ। त्यसमाथि नागरिकको करबाट खरिद गरिएका केही सवारीसाधनसमेत परियोजनालाई उपलब्ध गराइएको दाबी गरिएको छ। नगरको यति ठूलो लगानी आफ्नै क्षेत्रभित्र दिगो फोहोर व्यवस्थापन प्रणाली निर्माणमा परिचालन गरिएको भए अहिलेको समस्या धेरै हदसम्म समाधान हुनसक्ने स्थानीय सरोकारवालाहरूको तर्क छ। अर्कोतर्फ, बिर्तामोडको सरसफाइमा विगत करिब आठ वर्षदेखि निराकार सफाई सेवा प्रा.लि.ले नगरपालिकाको प्रत्यक्ष आर्थिक लगानीबिनै आफ्नै स्रोत, साधन र व्यवस्थापनमा काम गर्दै आएको बताइएको छ। कम्पनीले नागरिकसँगको सहकार्य र उपलब्ध स्रोतसाधन परिचालन गर्दै फोहोर संकलन तथा व्यवस्थापनको जिम्मेवारी सम्हाल्दै आएको थियो। बिर्तामोड नगरपालिकाले नगरभित्रै अस्थायी रूपमा फोहोर व्यवस्थापन गर्ने उद्देश्यले स्थानीय नागरिकसँग सम्झौता गरी सञ्चालन गरेको ल्यान्डफिल साइटमा समेत समस्या बढ्दै गएको छ। प्रभावित क्षेत्रका नागरिकसँग गरिएका प्रतिबद्धताअनुसारका योजना तथा कार्यक्रम कार्यान्वयनमा कटौती हुँदै गएपछि स्थानीयमा असन्तुष्टि बढेको र त्यसको परिणामस्वरूप फोहोर व्यवस्थापनमा अवरोध आएको बताइन्छ। भाद्र १ गतेदेखि केबीएले फोहोर संकलन तथा व्यवस्थापन गर्ने नगरसभाको निर्णय कार्यान्वयन हुन नसकेपछि बिर्तामोडका विभिन्न क्षेत्रमा फोहोर थुप्रिन थालेको थियो। केबीएले फोहोर कनकाईतर्फ लैजान नसकेपछि अन्ततः निराकार सफाई सेवा प्रा.लि. नै पुनः सक्रिय भएर फोहोर व्यवस्थापनमा जुट्नुपरेको अवस्था आएको छ। नगर क्षेत्रमा फोहोरको समस्या गम्भीर बनेपछि निराकारले आफ्नै प्रयासमा वैकल्पिक स्थानको खोजी गर्दै फोहोर व्यवस्थापनको काम अघि बढाएको बताइएको छ। तर, यही समयमा केही जनप्रतिनिधि तथा केबीएसँग निकट व्यक्तिहरूले सामाजिक सञ्जाल तथा सञ्चारमाध्यममार्फत केबीएको भूमिकालाई प्रचार गर्ने क्रम बढाएको आरोप लागेको छ। आलोचकहरूले भने व्यवहारमा काम गर्न नसक्ने अवस्थामा प्रचारलाई प्राथमिकता दिनु नागरिकको समस्यामाथि राजनीति गर्नु भएको टिप्पणी गरेका छन्। निराकार सफाई सेवा प्रा.लि.ले नगरपालिकासँगको सम्झौता समाप्त भएपछि थप व्यवस्थित र दीर्घकालीन फोहोर व्यवस्थापन योजनासहित प्रस्ताव पेश गरेको बुझिएको छ। तर केबीएमार्फत नै काम गराउने नगरपालिकाको नीति कायम रहँदा उक्त प्रस्तावमाथि पर्याप्त छलफल नभएको आरोप छ। नगरपालिकाले भने आफ्नो निर्णय कानुनी र प्रक्रियागत रूपमा सही रहेको दाबी गर्न सक्ने अवस्था रहे पनि फोहोर व्यवस्थापनको वर्तमान अवस्थाले त्यसको प्रभावकारितामाथि प्रश्न उठाएको छ। फोहोर व्यवस्थापनजस्तो संवेदनशील विषयमा राजनीतिक निकटता, व्यक्तिगत लगानी वा संस्थागत स्वार्थभन्दा नागरिकको स्वास्थ्य, वातावरण र नगरको दीर्घकालीन हितलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ। करोडौँ रुपैयाँ लगानी भइसकेपछि पनि परियोजनाले अपेक्षित परिणाम दिन नसकेको अवस्थामा त्यसको प्राविधिक, आर्थिक र वातावरणीय मूल्याङ्कन गर्नुपर्ने आवाजसमेत उठेको छ। नगरवासीले खोजेको विषय कुनै कम्पनी विशेषको पक्ष वा विपक्ष होइन, बिर्तामोडको फोहोरको स्थायी समाधान हो। निर्वाचनका बेला ‘सफा, सुन्दर र व्यवस्थित बिर्तामोड’ बनाउने प्रतिबद्धता जनाउने जनप्रतिनिधिले त्यसअनुसारको दिगो नीति र कार्यान्वयन क्षमता देखाउन नसक्दा नगरको फोहोर व्यवस्थापन अहिले राजनीतिक बहसको विषय बन्न पुगेको छ। जनताको करबाट गरिएको लगानीको पारदर्शिता, त्यसको प्रतिफल र निर्णय प्रक्रियाको जवाफदेहिता सार्वजनिक गर्नुपर्ने समय आएको छ। फोहोरको थुप्रोसँगै उठिरहेको प्रश्न अब यति मात्रै हो—बिर्तामोडको फोहोर व्यवस्थापनमा प्राथमिकता नागरिकको सुविधा हो कि कुनै निश्चित परियोजनाप्रतिको मोह? यसको जवाफ नगरपालिकाले व्यवहारबाटै दिनुपर्ने देखिन्छ।